Foto: Balans
Sve je skupo. Rečenica je koja se čuje na svakom koraku. “Nikad nije bilo ovako”, česta je konstatacija bh. građana, koji se pitaju kako preživjeti uz stalne skokove cijena energenata, režija, hrane… Oni stariji, gotovo po pravilu, vrate se u dobra, stara vremena kada je sve, kažu, bilo drugačije i bolje. Bolje se, kažu, i živjelo od svog rada. No, da li je zaista tako?
Kako bismo odvojili realnost od nostalgije za prošlim vremenima, uporedit ćemo sadašnja i nekadašnja primanja, pretvarajući ih u američke dolare, uračunavajući inflaciju, kako bismo dobili dodatnu perspektivu o vrijednosti primanja i cijena namirnica na pijacama prije četiri decenije.
Povratak u SFRJ
Prema kursnoj listi Centralne banke BiH od 8. augusta 2026. godine, srednji kurs američkog dolara iznosio je 1,695561 KM.
Prosječna neto plata u BiH, prema posljednjim službenim podacima Agencije za statistiku BiH (za maj ove godine), iznosila je 1.691 KM, što prema kursu CBBiH (od 8. avgusta) iznosi oko 997 USD. U Federaciji BiH bila je 1.698 KM, odnosno oko 1.001 dolar, dok je u Republici Srpskoj iznosila 1.682 KM, odnosno oko 991 dolar.
Prema službenim podacima fondova PIO/MIO, prosječna samostalna penzija u FBiH za juli iznosila je 881,89 KM, odnosno oko 520 dolara, dok je prosječna penzija u RS-u iznosila 698,48 KM, odnosno oko 412 dolara.
Povratak u 1986. godinu i tadašnju SFRJ pokazuje koliko je teško porediti primanja nekada i danas.
U to vrijeme jugoslovenska ekonomija već je bila u ozbiljnoj krizi, praćenoj visokom inflacijom, a primanja su drastično varirala kroz mjesece. Prema podacima iz Statističkog godišnjaka Jugoslavije, u jednom od perioda tokom te godine prosječna mjesečna primanja iznosila su 73.500 dinara, što je prema zvaničnom kursu koji je u tom dijelu godine iznosio 457,17 dinara za jedan dolar vrijedilo 160,77 USD.
Istovremeno, prosječna penzija u pojedinim tromjesečjima iznosila je 55.125 dinara, odnosno 120,58 USD, pri čemu su se ovi iznosi u dinarima i njihova protivvrijednost u dolarima ubrzano mijenjali uslijed visoke inflacije i čestih promjena kursa dinara.
Da bismo dobili dodatnu perspektivu o vrijednosti tih primanja, možemo ih preračunati u tadašnje američke dolare, a zatim taj iznos uskladiti s američkom inflacijom. Važno je naglasiti da takav izračun ne predstavlja direktnu mjeru domaće kupovne moći u tadašnjoj Jugoslaviji, već pokazuje koliko bi tadašnji dolarski ekvivalent vrijedio u današnjim dolarima.
Prema podacima Američkog biroa za statistiku rada (BLS), iznos od 160,77 dolara iz 1986. godine, usklađen s američkom inflacijom, danas vrijedi oko 488 dolara. Kada taj iznos preračunamo u konvertibilne marke po kursu, dobijamo oko 827 KM. Istom metodom, tadašnjih 120,58 dolara, koliko je iznosila navedena prosječna penzija, danas vrijedi oko 366 dolara, odnosno oko 621 KM.
Poređenje sa današnjim cijenama na pijacama dodatno ilustruje ovu razliku. Cijene namirnica danas variraju u zavisnosti od toga da li kupujete u velikim tržnim centrima ili na pijacama. Na sarajevskoj pijaci Markale paprike se trenutno cijene oko tri marke, paradajz je između tri i četiri, a krompir košta oko marku po kilogramu. Za buraniju je potrebno izdvojiti od šest do osam maraka, šljive su tri, smokve od šest do devet, dok korpica borovnica ili malina košta između četiri i pet maraka, a cijena kilograma ide do 20 KM.
Manje, a više?
Oslobođenje je i tih osamdesetih godina redovno objavljivalo izvještaje o cijenama voća i povrća širom zemlje. Prema podacima iz naše arhive, u avgustu 1986. godine cijene preračunate kroz dolarsku inflaciju u današnju vrijednost novca izgledaju pomalo neobično. Tako bi paprike, koje su koštale između 100 i 150 dinara, imale današnju vrijednost od 1,13 do 1,70 KM, dok je paradajz sa cijenom od 150 do 200 dinara danas bio između 1,70 i 2,26 KM. Krompir i kupus su se kretali oko 0,68 i 1,13 KM, dok je buranija bila znatno jeftinija nego danas i koštala je između 3,39 i 4,52 KM. S druge strane, banane su bile luksuz za koji je trebalo izdvojiti današnjih 7,92 do 9,05 KM, a cijena borovnica je sezala i do 22,62 KM za kilogram.
Ovi podaci daju zanimljivu sliku, ali sami po sebi ne mogu odgovoriti na pitanje da li se nekada živjelo bolje. Dolarski ekvivalent tadašnjih primanja bio je znatno niži od današnjih plata, ali za stvarnu sliku kupovne moći trebala bi podrobnija analiza, odnosno podaci o tome koliko su tada koštali stanovanje, režije i druge osnovne potrebe.
Ako se posmatra samo vrijednost tadašnje plate nakon uračunate američke inflacije, oko 827 KM bilo bi manje od današnje minimalne plate u FBiH, koja iznosi 1.027 KM.
Ipak, životni standard nije samo brojka na platnoj listi. Živjelo se u drugačijem sistemu, sa drugačijim načinom rješavanja stambenog pitanja, javnim uslugama i kontrolom cijena pojedinih proizvoda i usluga. Zato poređenje nekada i danas nije jednostavno, a osjećaj sigurnosti koji mnogi pamte iz tog vremena nikako se ne može svesti samo na iznos plate, piše Oslobođenje.
(Balans/Oslobođenje)